TOM III: Zaolzie w świetle szyfrogramów polskiej placówki dyplomatycznej w Pradze oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie (1945-1949)

Zaolzie w świetle szyfrogramów polskiej placówki dyplomatycznej w Pradze oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie (1945-1949) / wydał Jíří Friedl ; [opracowanie indeksów i współpraca redakcyjna Marian Steffek ; opracowanie graficzne i redakcja techniczna Kazimierz Gajdzica ; adiustacja językowa i korekta Małgorzata Szelong ; koordynator projektu Roman Kaszper ; recenzenci Jerzy Tomaszewski, Mečislav Borák]. – Czeski Cieszyn : Kongres Polaków v Republice Czeskiej. Ośrodek Dokumentacyjny, 2007. – 335 s. : il. ; 25 cm. – (Bibliotheca Tessinensis ; 3. Series Bohemica ; 2).

Edycja szyfrogramów przesyłanych pomiędzy warszawskim Ministerstwem Spraw Zagranicznych a jego dyplomatycznym przedstawicielstwem w Pradze od sierpnia 1945 r. do marca 1949 r. W edycji, przygotowanej do druku przez Jiřego Friedla, ogłoszono w całości lub w części 297 szyfrogramów dotyczących Zaolzia. Materiał ten, odsłaniając nieznane dotąd kulisy powojennego sporu o przynależność państwową Śląska Cieszyńskiego, stanowić może nie tylko cenną pomoc w badaniach nad dziejami regionu, który w XX w. kilkakrotnie stawał się przedmiotem polsko-czeskiego konfliktu, ale – jak wolno sądzić – zastosowanie znajdzie też w pracach badawczych o znaczeniu ponadregionalnym, odnoszących się do stosunków międzynarodowych, szczególnie widzianych przez pryzmat procesu kształtowania się podporządkowanego Moskwie bloku państw „demokracji ludowej”. Poprzedzające edycję wprowadzenie obejmuje zarys stosunków polsko-czechosłowackich w pierwszej połowie XX wieku, omówienie stanu badań poświęconych relacjom pomiędzy Polską a Czechosłowacją po drugiej wojnie światowej, charakterystykę i ocenę znaczenia opublikowanych szyfrogramów oraz prezentację zastosowanej metody wydawniczej. Edycja wyposażona została w przypisy tekstowe i rzeczowe, indeksy osobowy i geograficzny oraz streszczenia w językach czeskim, niemieckim i angielskim.

*                     *
*

„Šifrované depeše představují významný pramen pro poznání československo-polských vztahů po druhé světové válce včetně jejich politického a personálního pozadí. […] Knihu otevírá důkladný úvod, ve kterém autor obecně načrtl vývoj československo-polských vztahů a zhodnotil dosavadní stav výzkumu.[…] I díky němu lze pokládat tuto edici za významný příspěvek ke studiu nejen vzájemných vztahů, ale i pro dějiny zahraniční politiky poválečného Polska.”

Jan Dobeš („Soudobé dějiny”, XV: 2008, 1)

*

„Recenzowana praca pokazuje m.in., że konflikt o ziemie na Zaolziu włączone do Czechosłowacji w wyniku akcji zbrojnej tego państwa w 1919 r., a które wróciły na krótko do Polski w 1938 r., nie wygasł w pierwszych latach po II wojnie światowej, kiedy władzę w Polsce objęli komuniści. Komuniści czechosłowaccy natomiast, pod przywództwem Klementa Gottwalda, nie tylko twardo bronili przynależności Śląska Zaolziańskiego do Czechosłowacji i nie dopuszczali żadnych możliwości ustępstw terytorialnych na rzecz Polski, to jeszcze podchwycili żądania przyłączenia do Czechosłowacji Kłodzka, Raciborza i Głubczyc wraz z okalającymi je obszarami, także zapewne w celach dywersyjnych.  […] Szyfrogramy znakomicie ukazują ‘szorstką przyjaźń’ – by użyć tu tego sformułowania – między Pragą a Warszawą – przede wszystkim zaś cele i grę polityczną dwóch stron. (…) Strona czeska w ramach owej ‘szorstkiej przyjaźni’ zapowiedziała usuwanie z Zaolzia tych Polaków, którzy przybyli tu w 1938 r., nie bacząc na to, że bardzo wielu z nich tu się właśnie urodziło, a wyjechali z Zaolzia do Polski na skutek różnorakich szykan ze strony władz czeskich.  […] Bardzo dobrze się stało, że tom ten ukazał się drukiem. A byłoby jeszcze lepiej, gdyby Jiří Friedl przygotował jako tom następny w tej serii wszystkie ważne dokumenty czeskie dotyczące tej problematyki.” 

Tadeusz Kisielewski („Dzieje Najnowsze”, XL: 2008, 3, s. 213- 216)

*

„Badacze dziejów dyplomacji, stosunków polsko-czeskich, a zwłaszcza dziejów Śląska Cieszyńskiego uzyskali nowy znakomity zbiór materiałów źródłowych. Szyfrogramy opublikowane przez J. Friedla pozwalają głębiej, dokładniej zrozumieć dzieje Zaolzia w latach 1945–1949 oraz ich uwarunkowania w szerszej polityce międzynarodowej […] Opublikowane szyfrogramy nie wnoszą zasadniczo nowej wiedzy w żadnym z tych zakresów. Pokazują jednak, że skala wzajemnych konfliktów, uprzedzeń, podejrzeń była jeszcze większa, niż wynikałoby z wcześniej wydawanych dokumentów. (…) Są to dość szczególne materiały. Szyfrogramy nie dostarczają całościowej wiedzy na jakikolwiek temat. (…) Pojawia się natomiast mnóstwo informacji drobnych, zwłaszcza dotyczących zjawisk drastycznych (jak zastrzelenie Polaka usiłującego uciec patrolowi WOP, mimo że miał ważną przepustkę, czy czeskie naciski na działaczy polskich z Zaolzia celem wymuszenia zgody na różne ustępstwa). […] Książka została wydana nadzwyczaj starannie, wręcz elegancko, co nieczęsto jest udziałem publikacji źródłowych. Opracowanie edytorskie jest rzetelne i przejrzyste. (…) Te drobne niezręczności w niczym jednak nie podważają generalnie bardzo wysokiej jakości omawianej publikacji.”

Andrzej Małkiewicz („Sobótka”, LXIII: 2008, 2, s. 259-261)